Wpływ epidemii na rynek energii w Polsce – wybrane aspekty.

Definicja siły wyższej

Siła wyższa nie posiada w polskim porządku prawnym definicji. W orzecznictwie oraz doktrynie prawa przyjmuje się, że siłą wyższą jest:

  1.  zdarzenie zewnętrzne,
  2. Zdarzenie, które ma charakter nadzwyczajny oraz
  3. Zdarzenie, któremu nie można zapobiec.

Należą do nich katastrofy przyrodnicze, np. powodzie, huragany, trzęsienia ziemi, epidemie oraz nadzwyczajne zaburzenia życia zbiorowego, np. wojny, rozruchy społeczne (K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1997, s. 285).

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego „odpowiedzialność deliktowa jest wyłączona z powodu siły wyższej m.in. wówczas gdy między zdarzeniem mającym cechy siły wyższej a powstaniem szkody zachodzi bezpośredni związek przyczynowy oraz gdy szkoda powstaje w momencie działania siły wyższej. Natomiast nie można się powołać na siłę wyższą jako na okoliczność wyłączającą odpowiedzialność wtedy, gdy szkoda powstała w wyniku nieusunięcia zagrażających bezpieczeństwu skutków działania siły wyższej, jeżeli można im zapobiec przez ich zlikwidowanie lub przez skuteczne ostrzeżenie przed grożącym niebezpieczeństwem za pomocą powszechnie przyjętych środków” (zob. wyrok SN z 28.9.1971 r., II CR 388/71, OSNCP 1972, Nr 3, poz. 58).

Jednym z podstawowych uprawnień z jakich korzysta strona, której działanie uniemożliwia siła wyższa jest zawieszenie biegu przedawnienia, który nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody (art. 121 pkt 4 kc).

Zagrożenie epidemiczne w Polsce

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła 11 marca 2020 r.  pandemię nowego koronawirusa z uwagi na rosnące zakażenie na świecie.  W Polsce aktem prawnym stan potwierdzającym zagrożenie epidemiczne jest między innymi rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego (Dz.U. z 2020 r. poz. 433).

Kiedy przedsiębiorstwo energetyczne – nie realizuje swoich zobowiązań

Co do zasady odpowiedzialność przedsiębiorstw energetycznych oparta jest na gruncie prawa cywilnego – na art. 435 kc stanowiącym, iż prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności. Odpowiedzialność na zasadach ryzyka jest wiec wyłączona – jeżeli wykażemy wystąpienie siły wyższej pozostającej w bezpośrednim związku z zaistniałą szkodą. Podobnie jest na gruncie odpowiedzialności kontraktowej – gdyż art. 471 kodeksu cywilnego stanowi, iż dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Kiedy odbiorca – nie realizuje swoich zobowiązań

Podobnie sytuacja wygląda na gruncie zobowiązań odbiorcy. Zwolniony będzie z odpowiedzialności i obowiązku naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania jeżeli wykaże,  że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi.

Ustawa – Prawo energetyczne nie przewiduje szczególnych uprawnień dla odbiorcy w postaci, np. możliwości obniżenia wielkości mocy umownej (zamówionej) na okres trwania stanu zagrożenia epidemicznego. W tym zakresie poruszamy się w obszarze swobody umów – pamiętając o tym, że po pierwsze dopuszczalne jest na gruncie dostaw energii elektrycznej (ale już nie ciepła) zamówienie mocy umownej o różnej wartości w poszczególnych miesiącach roku oraz o tym że obniżenie mocy może wiązać się z dodatkową opłatą. I tak w myśl § 47 ust. 1 – Rozporządzenie Ministra Energii w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz rozliczeń w obrocie energią elektryczną (Dz.U. z 2019 r. poz. 50) – w przypadku gdy jest zamawiana różna wielkość mocy umownej na poszczególne miesiące roku albo gdy moc umowna jest zmieniana w trakcie obowiązywania taryfy, szczegółowy sposób dokonywania rozliczeń określa umowa. Natomiast zgodnie z ust. 2- jeżeli odbiorca, za zgodą przedsiębiorstwa energetycznego, do którego sieci są przyłączone jego urządzenia, instalacje lub sieci, dokonuje zmniejszenia mocy umownej, w rozliczeniach za świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji energii elektrycznej składnik stały stawki sieciowej zwiększa się o 10% dla całego okresu objętego korektą.

Klauzula nadzwyczajnej zmiany stosunków

Przyjęcie założenia, że zagrożenie epidemiczne jest siłą wyższą i pozostaje w bezpośrednim związku z naszym zobowiązań pozwala nam sięgać po dalej idące środki ochrony dotyczące zmiany umowy. Mówimy tutaj o klauzuli nadzwyczajnej zmiany stosunków – (łac. rebus sic stantibus) – w myśl której – jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym (art. 357 (1) kc).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 marca 2018 r. (Sygn. akt II CSK 303/17), „nadzwyczajna zmiana stosunków rozumiana jest jako zdarzenie rzadko zachodzące, niezwykłe, wyjątkowe, normalnie niespotykane. Do przyczyn zaistnienia takiego stanu zaliczane są zdarzenia natury przyrodniczej (nieurodzaj), społecznej (epidemia, klęski żywiołowe, kryzys gospodarczy), powszechnie występujące. Do tych sytuacji zaliczane są także zaskakujące zmiany stawek podatkowych albo celnych, czy gwałtowne zmiany poziomu cen na rynku. Nieprzewidywalność związana jest z przyszłą sytuacją, a brak było podstaw do zdiagnozowania jej przez strony. Dodatkowo nadzwyczajna zmiana stosunków ze swej istoty nie może mieć indywidualnego charakteru, nie może dotyczyć osobistej sfery strony (choroba strony lub członka jej rodziny, czy nawet śmierć strony). W takiej sytuacji można rozważać kwestię niemożliwości świadczenia.”

Wskazał również, iż „zastosowanie jednego ze sposobów modyfikacji umowy, z uwagi na zdarzenia i ich skutki przewidziane w omawianym uregulowaniu dotyczy umowy, która nie została wykonana. Wskazuje na to sformułowanie „spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą”. Umowa definitywnie wykonana nie podlega modyfikacji”.

            Bardzo ostrożnym należy być natomiast z wszelkimi interpretacjami sięgającym po instytucje niemożliwości świadczenia. Będziemy mieli bowiem do czynienia wyłącznie z czasową przeszkodą w realizacji świadczenia – a nie całkowitym brakiem możliwości jego realizacji.

Siła wyższa w postępowaniu administracyjnym

Procedury administracyjne – w tym w szczególności przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie wprowadzają szczególnych uregulowań w zakresie sytuacji, gdy siła wyższa uniemożliwia nam realizację obowiązków wynikających z trwających postępowań administracyjnych. Należy jednak sięgnąć tutaj do dwóch zasad postępowania administracyjnego – tj. zasady prawdy obiektywnej – wyrażonej w art. 7 Kpa stanowiącym, iż w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Pomocna będzie również zasada pogłębiania zaufania ujęta w art. 8 ust. 1 Kpa – zgodnie z którą organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania.

Jeżeli więc mamy do czynienia z sytuacjami uniemożliwiającymi prowadzenia postępowania administracyjnego, w tym podejmowanie czynności przez drugą stronę – to w konsekwencji z uwagi na słuszny interes obywateli i słuszny interes społeczny – powinniśmy dostosować tempo podejmowanych czynności postępowania do zaistniałych przeszkód o charakterze obiektywnym. Działanie odwrotne podważałoby do organu administracji publicznej.

Mamy również na gruncie kodeksu  instytucję przywrócenia terminu wyrażoną w art. 58 Kpa. Mówimy jednak o przywróceniu terminów procesowych a nie o charakterze ustawowym. Konieczne jest aby zainteresowany złożył prośbę o przywrócenie terminu w ciągu siedmiu dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminu. Jednocześnie z wniesieniem prośby należy dopełnić czynności, dla której określony był termin.

Zaistnienie sytuacji nadzwyczajnych oczywiście wpływa również na funkcjonowanie samego organu. W takich sytuacjach w myśl art. 36 Kpa o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia. Dotyczy to również przypadków zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu – czyli np. stanu zagrożenia epidemiologicznego.

Czy siła wyższa wyłącza odpowiedzialności w zakresie kar administracyjnych nakładanych przez Prezesa URE

W tym zakresie należy wyrazić pogląd pozytywny. Przy założeniu że spełnione są przesłanki do uznania, iż mamy do czynienia z siłą wyższą – to na mocy ogólnych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego – art. 189 e Kpa – w przypadku gdy do naruszenia prawa doszło wskutek działania siły wyższej, strona nie podlega ukaraniu. Oczywiście musi zaistnieć związek przyczynowy pomiędzy działaniem skutkującym podstawą do nałożenia kary a siłą wyższą – a nie wyłącznie zbieżność czasowa w jakiejkolwiek perspektywie.