Dyrektywy wymiaru kary pieniężnej w prawie energetycznym

Zgodnie z ustawą Prawo Energetyczne z dnia 10 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 2-19 r. poz. 755) dalej: PE, Prezes URE ustala wysokość kary pieniężnej. Wymierzając karę zobowiązany jest wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności towarzyszące sprawie. Tak aby nakładana kara była adekwatna do dokonanych przez stronę działań lub zaniechań. Prezes URE nie może przy tym przekroczyć reguł uznania administracyjnego.

Ustawodawca w art. 56 ust. 6 PE wskazał, że Prezes URE, ustalając wysokość kary pieniężnej uwzględnia:

  • Stopień szkodliwości czynu,
  • Stopień zawinienia,
  • Dotychczasowe zachowanie podmiotu
  • możliwości finansowe adresata kary

Wymienione przesłanki to dyrektywy wymiaru kary pieniężnej.

Społeczna szkodliwość czynu

Prawo energetyczne nie zawiera definicji społecznej szkodliwości czynu. Dlatego też Prezes URE oraz sądy odwołują się do orzecznictwa karnego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 października 2014r. w sprawie o sygn. III SK 47/13 (LEX nr 1540636) zajął stanowisko, że przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu zasadne jest posłużenie się instytucją prawa karnego uregulowaną w art. 115 § 2 Kodeksu karnego, z uwagi na represyjny charakter kar pieniężnych przewidzianych w art. 56 PE.
Art. 115 § 2 k.k. wskazuje, iż przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu bierze się pod uwagę:
1) rodzaj i charakter naruszonego dobra,
2) rozmiary wyrządzonej szkody,
3) sposób i okoliczności popełnienia czynu,
4) wagę naruszonych obowiązków,
5) postać zamiaru,
6) motywację sprawcy,
7) rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia.
Przepis art. 115 § 2 k.k. zawiera zamknięty katalog kryteriów oceny stopnia szkodliwości społecznej czynu, zaś dominujące znacznie mają okoliczności z zakresu strony przedmiotowej, do której dołączono dwie przesłanki strony podmiotowej, to jest postać zamiaru i motywację sprawcy.
Natomiast zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2009 r. sygn. Wa 1/09 ocena stopnia społecznej szkodliwości konkretnego zachowania powinna być oceną całościową, uwzględniającą okoliczności wymienione w art. 115 § 2 k.k. nie zaś sumą czy pochodną ocen cząstkowych takiej czy innej „ujemności” tkwiącej w poszczególnych okolicznościach.

Stopień zawinienia

Stopień zawinienia to istotna przesłanka przy określaniu wysokości kary pieniężnej. Prawo energetyczne nie reguluje jakiego rodzaju zawinienie jest brane pod uwagę na etapie decyzyjnym Prezesa URE, należy uznać, że oceniając przedmiotową normę, należy posiłkowo odnieść się do winy umyślnej i winy nieumyślnej (patrz red.. Zdzisław Muras, Mariusz Swora Prawo energetyczne. Tom II Komentarz do art. 12-72 Warszawa 2016, str. 893)

Odwołując się do doktryny prawa karnego podobnie jest w prawie administracyjnym, wina umyślna występuje w zamiarze bezpośrednim w sytuacji gdy sprawca chce popełnić czyn zabroniony, oraz
w zamiarze ewentualnym w sytuacji gdy sprawca, przewidując możliwość popełnienia czynu zabronionego, na to się godzi.

Natomiast winę nieumyślną charakteryzuje brak zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Sprawca popełnia jednak ten czyn na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć.

Odwołując się do doktryny prawa karnego podobnie jest w prawie administracyjnym, wina umyślna występuje w zamiarze bezpośrednim w sytuacji gdy sprawca chce popełnić czyn zabroniony, oraz w zamiarze ewentualnym w sytuacji gdy sprawca, przewidując możliwość popełnienia czynu zabronionego, na to się godzi.

Natomiast winę nieumyślną charakteryzuje brak zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Sprawca popełnia jednak ten czyn na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć.

Dotychczasowe zachowanie podmiotu

Przesłanka ta dotyczy przede wszystkim dotychczasowego zachowania adresata kary w zakresie wykonywania obowiązków wynikających z prawa energetycznego. Prezes URE, ustalając wysokość kary, bada czy podmiot nie był wcześniej karany za nieprzestrzeganie norm prawa energetycznego. Jest to istotna okoliczność, która może wpłynąć na obniżenie wysokości kary.

Możliwości finansowe adresata kary

Przy wymierzaniu kary w sposób adekwatny należy uwzględnić sytuację finansową przedsiębiorcy, zwłaszcza w kontekście jego przychodu za rok poprzedzający wydanie decyzji administracyjnej o wymierzeniu kary pieniężnej. Wysokość kary nie może wpłynąć na płynność finansową przedsiębiorcy i powinna być proporcjonalna do uzyskanego przychodu.

W świetle art. 56 ust. 3 PE wysokość kary pieniężnej nie może przekroczyć 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym, a jeżeli kara pieniężna związana jest z działalnością prowadzoną na podstawie koncesji, wysokość kary nie może przekroczyć 15% przychodu ukaranego przedsiębiorcy, wynikającego z działalności koncesjonowanej, osiągniętego w poprzednim roku podatkowym.

Zatem wymierzona kara powinna spełniać funkcję prewencji szczególnej i ogólnej, ma być zarówno realną, odczuwalną dolegliwością dla ukaranego podmiotu, będącą reakcją na naruszenie przepisów, ale także wyraźnym ostrzeżeniem na przyszłość, zapobiegającym powtarzaniu nagannych zachowań (uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 13 kwietnia 2016 r. sygn. XVII AmE 110/15).